Cymbały w niektórych krajach Europy Środkowo-Wschodniej

Współcześnie możemy wyodrębnić kilka charakterystycznych typów cymbałów: cymbały węgierskie, cymbały białoruskie, cymbały huculskie, santur, cymbały chińskie, cymbały amerykańskie oraz cymbały polskie.

Cymbały w Rosji

Bogate źródło informacji na temat cymbałów w Rosji przekazuje kompozytor i pisarz muzyczny Aleksander Famincyn, autor dzieła Gusli. Russkij narodnyj instrument. Choć książka dotyczy gęśli, rosyjski pisarz traktuje cymbały jako instrument im pokrewny i poświęca im jeden z rozdziałów.
Rosyjskie cymbały wyposażone były w rzemień zakładany na szyję. Ten sposób noszenia instrumentu umożliwiał muzykowi grę podczas pieszej wędrówki. Instrument cieszył się wielką popularnością, głównie na terenach Małej i Halickiej Rusi (nazwa funkcjonuje od 1336, nadawana księstwu halicko-włodzimierskiemu, następnie ziemiom, zamieszkałym przez Kozaków (od czasów Bohdana Chmielnickiego) w przeciwstawieniu do Wielkiej Rusi (Wielkorosji: carstwa moskiewskiego); w czasach nowszych utożsamiana z Ukrainą), o czym informują zachowane do dziś pieśni z tych obszarów.

Przykład rosyjskiej pieśni weselnej:

Ой чия жъ то родина Oj czyja to rodzina
кругом дижы ходила wokół dzieży chodziła,
зъ скрипками, зъ цимбалами, ze skrzypcami, z cymbałami
зъ молодыми боярами? z młodymi bojarami?
дружку горою ведутъ Drużbę przez górę prowadzą
зъ скрипками, зъ цимбалами, ze skrzypcami, z cymbałami,
зъ молодыми боярами. z młodymi bojarami.
не йдить молодыци Nie idź mołodyco
до насъ вилець вытыnbsp; do nas wianek wić.
завьемо мы самы, Uwijemy sami,
зъ скрипками, зъ цимбалами, ze skrzypcami, z cymbałami,
зъ молодыми боярами. z młodymi bojarami.
возмитъ скрипки, цимбалы Weźcie skrzypce, cymbały,
заведитъ мя до мамы. zaprowadźcie mnie do mamy
  (Tłum. Iwona Szymanowska)

Cymbały obecne były często, w pieśniach weselnych, codziennych, tanecznych, świątecznych. Cymbały występują nierzadko razem ze skrzypcami, stanowiącymi wyraźnie popularne zestawienie. Oprócz tego cymbały głównie występowały w żydowskich kapelach klezmerskich w połączeniu ze skrzypcami, klarnetem i kontrabasem. Orkiestry te grywały na żydowskich weselach, w synagogach oraz przy niektórych szczególnie uroczystych okazjach. Żywotny jeszcze ponad sto lat temu instrument, tak obecny w literaturze rosyjskiej XIX wieku, w dzisiejszej Rosji nie ma większego znaczenia.

Cymbały węgierskie (cimbalom)

Najbardziej złożoną budowę posiadają cymbały węgierskie (cimbalom). Jest to instrument o niezwykle udoskonalonej konstrukcji.

Węgierskie cymbały typu Schunda. Mają one kształt szerokiej i głębokiej skrzynki, umieszczonej na czterech nóżkach, z zastosowaniem (jak w fortepianie) mechanizmu tłumikowego uruchamianego pedałem. Naciśnięty pedał włącza działanie tłumika (odwrotnie niż w fortepianie).

(źródło: A.S. Famincyn,Gusli. Russkij narodnyj muzykalnyj instrument, Petersburg 1890, s.132)

Szeroka skala instrumentu, sięgająca ponad cztery oktawy pozwala na ciekawe opracowania niemalże każdego rodzaju muzyki. Nuty na ten instrument zapisuje się w kluczu wiolinowym i basowym na jednej pięciolinii lub na dwóch, jak na fortepian.< /br> Na Węgrzech cymbały wykorzystywane były przez muzyków wiejskich, jednak najbardziej rozpowszechnione były wśród kapel cygańskich.< /br> W latach siedemdziesiątych XIX wieku József Schunda podjął pierwsze próby ulepszenia cymbałów, początkowo powiększając rozmiary tego instrumentu. Następnie wyposażył je w nóżki oraz zaopatrzył w mechanizm tłumikowy uruchamiany pedałem. Unowocześniona wersja instrumentu w przeciągu niespełna dwudziestu lat stała się bardzo popularna wśród klas wyższych. Od 1897 roku naukę na tym instrumencie wprowadzono w Akademii Muzycznej w Budapeszcie, w której wykładali tacy profesorowie jak Geza Allaga czy Arpad Kesmarky.< /br> Węgierscy muzycy chętnie komponowali muzykę na ten instrument, między innymi Ferenc Liszt i Bela Bartok, a także innych narodowości: Ede Poldini, Igor Strawiński i inni. < /br> Pod koniec XIX wieku cymbały stały się narodowym instrumentem na Węgrzech. W latach dwudziestych XX wieku Bohák Lajos dokonał kolejnych modyfikacji instrumentu. Od tego czasu cymbały koncertowe Bohák stały się na Węgrzech standardem.

Cymbały białoruskie

Fabryczne cymbały koncertowe na Białorusi zostały podzielone pod względem skali dźwiękowej na trzy grupy: prymę, alt-tenor, bas i kontrabas.
Te pierwsze wyposażone są w dźwięki najwyższe. Posiadają 28 pasm i 40 dźwięków, pałeczki do gry na tej odmianie instrumentu obszyte są skórą zamszową.

Układ strun na cymbałach białoruskich „pryma”.

(Źródło: E. Mojsak, Szkoła gry na cymbałach, Szczecin 1991, s.9)

Układ strun na cymbałach białoruskich „alt-tenor”

(Źródło: E. Mojsak, Szkoła gry na cymbałach, Szczecin 1991, s. 10)

Cymbały alt-tenor posiadają dźwięki średnie, wyposażone są w 26 pasm oraz 36 dźwięków, pałeczki do tego instrumentu podklejane są filcem, ma to zapewnić wydobycie z instrumentu miękkiego dźwięku.
Basowe i kontrabasowe cymbały to chordofon o najniższych dźwiękach, wyposażone w przypadku basów w 25 pasm i w przypadku kontrabasu 20 pasm, w obu przypadkach liczba dźwięków równa jest ilości pasm.

Układ strun na cymbałach „bas i kontrabas”

(Źródło: E. Mojsak, Szkoła gry na cymbałach, Szczecin 1991s. 11)

Taki podział cymbałów stał się konieczny dla stworzenia pełni orkiestrowej, na wzór orkiestry smyczkowej. Białoruskie cymbały, dziś fabrycznie produkowane, są instrumentem typowym dla omawianej narodowości, a co ciekawe, historycznie cymbały na Białorusi stanowią domenę kobiet:

(…) duda to instrument mężczyzn,
budzi uczucia i wzywa do działań,
cymbały to instrument kobiet, uspokaja.

(T. Kaszkurewicz)

Na te tereny cymbały trafiły za pośrednictwem wędrownych muzykantów innych narodowości. W białoruskich wsiach rozpowszechniły się dopiero w XIX wieku i powoli, razem z rosyjskimi harmoniami, wyparły dudy.
Pierwsze cymbały, które pojawiły się na Białorusi znacznie różniły się od współczesnej formy tego chordofonu. Zmiany podyktowane zostały wzrastającymi wymogami muzycznej i wykonawczej kultury. Od 1925 roku zaczęto wprowadzać modyfikacje w budowie instrumentu. Rozszerzona została jego skala, powstało więcej dźwięków. Obecne cymbały białoruskie podzielone są na trzy typy (wielkości) instrumentu:
- pryma
- alt-tenor,
- bas i kontrabas.
W 1922 roku cymbały po raz pierwszy zabrzmiały na scenie teatralnej w komedii Janki Kupały pod tytułem Pawlinka, wystawionej przez teatr im. J. Kupały w Mińsku. Było to pierwsze wejście cymbałów w krąg muzyki profesjonalnej. Od lat trzydziestych XX wieku w szkołach muzycznych nauczano umiejętności gry na tym instrumencie. W tym czasie znacznie rozwinęła się solowa praktyka na cymbałach, bez akompaniamentu.

Cymbały huculskie

Prostszą formę od wyżej przedstawionych chordofonów posiadają cymbały huculskie. Płyta rezonansowa instrumentu wykonana jest z jednego rodzaju drewna, poszczególne jej elementy są pocięte, a następnie sklejone ze sobą. Cymbały huculskie wyposażone są zazwyczaj w 25-27 pasm, w każdym paśmie znajduje się 7 stalowych strun. Na wierzchniej płycie instrumentu wycięte są cztery otwory rezonansowe w kształcie koła. Rama instrumentu jest bogato zdobiona motywami regionalnymi. Podstawowymi kolorami ornamentów są: zielony, czarny, żółty, ceglasty, brunatny i niebieski, zaś motywami zdobniczymi: kwiaty, liście, trójkąty i ostro zacięte słupki.

Ornamentyka na ramie instrumentu, charakterystyczna dla cymbałów huculskich (fot. Iwona Szymanowska)

Santur – cymbały Bliskiego Wschodu

Santur jest odmianą cymbałów, występującą głównie w Iranie, Iraku, Indiach, Kaszmirze, Turcji, Grecji, Armenii w Chinach i Tybecie. Irański santur ma trapezoidalne pudło rezonansowe. Boki trapezu biegną pod kątem 45 stopni do szerszej podstawy. Struny są przymocowane z lewej strony do haczyków, natomiast z prawej do metalowych kołków, które służą do strojenia instrumentu przy pomocy specjalnego klucza. Struny pogrupowane są po cztery, w pasma, z których każde spoczywa na ruchomym podstawku. Na santurze gra się uderzając w struny lekkimi pałeczkami o nazwie mezrab . Dla większej delikatności brzmienia, niektórzy muzycy podklejają pałeczki filcem.

Santur

(źródło: worldmusicconcert.blogspot.com)

Cymbały chińskie

Cymbały chińskie (yang ch’in) rodowodem sięgają czterystu lat. Rozwinęły się z arabskiego instrumentu o nazwie Satire. Yang ch’in wykonany jest głównie z drzewa, kształtem przypomina motyla, toteż bardzo często nazywany jest „cymbałami motyla”. Do gry na tym chordofonie używa się pałeczek wykonanych z bambusa. Każda pałeczka od połowy długości pokryta jest gumą. Metoda ta realizuje zatem dwojaki sposób wydobywania dźwięku z instrumentu. Uderzając w struny pałeczką pokrytą gumą powstaje dźwięk delikatny, matowy, łagodniejszy. Użycie drugiej części pałeczki daje ostry, czysty dźwięk.

Cymbały chińskie pochodzące z początku XX wieku.

(źródło: orgs.usd.edu)

Cymbały amerykańskie

Do Ameryki Północnej cymbały zostały przyniesione przez kolonistów z Europy. Instrument szybko zadomowił się w muzycznej tradycji narodu amerykańskiego. Niewielki koszt produkcji zwiększył jego popularność w latach sześćdziesiątych XIX wieku, kiedy to już tysiące cymbałów budowano w domach, sklepach czy produkowano w fabrykach. Amerykańskie cymbały głównie mają kształt prostokątny. W XIX wieku rozwinął się „salonowy model” cymbałów na nóżkach z pokrywą na zawiasach. W Stanach Zjednoczonych wyodrębniły się zarówno regionalne, jak i indywidualne warianty tego chordofonu. Na wierzchniej płycie instrumentu wycięte są (najczęściej dwa) otwory rezonansowe o różnorakich kształtach. Instrument zaopatrzony jest w dwa podstawki -środkowy oraz prawy. Stalowe bądź miedziane struny pogrupowane są w pasma, w które uderza się drewnianymi pałeczkami. W Ameryce powstała również mniejsza odmiana tego instrumentu (Appalachian dulcimer), która popularna jest do czasów obecnych, zwłaszcza w takich gatunkach muzycznych jak bluegrass czy americana.

© Centrum Kultury Gminy Ełk z siedzibą w Stradunach 2012

Loga projektu