CYMBAŁY – INSTRUMENT WIELU KULTUR

Cymbały są instrumentem strunowym o trapezoidalnym kształcie. Na wierzchniej płycie instrumentu rozpięte są stalowe struny, w które uderza się drewnianymi pałeczkami. Długość i forma pałeczek zależą od upodobań cymbalisty oraz tradycji środowiska.

Brzmienie cymbałów, jak opisuje A.S. Famincyn, jest wyjątkowo przenikliwe. Niezdolny do wyrażania subtelnych dźwięków instrument ten używany jest do akompaniowania. Cymbały razem z innymi narzędziami muzycznymi, grzmią i huczą, pobudzając wesoły tłum do pląsów, krzyków, skoków i oklasków. Mają dopełniać swoim dźwiękiem grę innych instrumentów, w szczególności przy tańcach.

Techniki gry na cymbałach są bardzo różne, podobnie jak samo brzmienie, wygląd czy budowa instrumentu. W zależności od miejsca jego pochodzenia różnorodna jest także ilość nazw opisująca ten chordofon. Obecny zasięg występowania cymbałów obejmuje kraje Europy, Azji oraz Ameryki Północnej (około 45 państw).

Przedstawienie cymbałów według Marina Mersenne w Harmonie Universelle 1636 rok

(źródło: N. Groce, The Hammered dulcimer In America, Waszyngton 1983, s. 12)

Pochodzenie cymbałów niewątpliwie wiąże się z Bliskim Wschodem. Instrumenty tego typu były wykonywane i używane prawdopodobnie już w III wieku p.n.e. Chordofony te nazywano Santir lub Pisantir i przypuszczalnie wywodzą się z greckiego psalterionu. Tej nazwy używa jeszcze Marin Mersenne, francuski filozof, matematyk i teoretyk muzyki. Opisuje on cymbały jako trójkątny instrument, z naciągniętymi na niego 13 chórami strun, w które uderzano pałeczkami.

Niektóre źródła wskazują na to, że cymbały są starożytnym instrumentem, który istniał już w czasach biblijnych, o czym może poświadczyć metafora biblijna: „gdybym miłości nie miał, stałbym się jak miedź brzęcząca albo cymbał brzmiący”. Cymbały znane były pod różnymi nazwami w różnych krajach. Na przykład cymbały we Francji nazywano tympanon, hackbrett w Niemczech, cymbalom na Węgrzech. W Anglii cymbały znane są jako dulcimer. Nazwa dulcimer pochodzi od łacińskich i greckich słów: dulce i melos, które łączą się w znaczeniu sweet tune, co oznacza piękny dźwięk.

Anonimowa ilustracja z XVI-wiecznego francuskiego manuskryptu Le Livre des Echecs Amoureux. Cymbalistka akompaniuje do taboru, w skład którego wchodzą śpiewacy oraz instrumentaliści grający na: piszczałkach, kornecie, dudach. Na pierwszym planie znajduje się harfa, portatyw oraz flet. Opublikowane za pozwoleniem Narodowej Biblioteki w Paryżu.

(źródło: N. Groce, The Hammered dulcimer In America,Waszyngton 1983, s.15)

Przedstawienie z XV wieku zatytuowane Breviary of King Rene II obrazuje muzyków grających na cymbałach, kornecie, dwóch trąbkach, dwóch fletach, harfie oraz violi da braccio.

(źródło: N. Groce, The Hammered dulcimer In America, Waszyngton 1983, s.15)

W średniowieczu i renesansie cymbały były popularnym instrumentem we Wschodniej i Zachodniej Europie. W tym okresie instrument ten określany był również takimi nazwami jak psalterium, klawesyn czy nawet dzwoneczki. W Dictionarium Decem linguam Calepa można znaleźć: „cimbał w ktori brząkano niewiastam w taniecz”(S. Konarska-Zimnicka, Taniec w Polsce średniowiecznej,[bmw] 2009, s. 86.), zatem, jak cytat wskazuje, cymbałów w tym okresie używano do celów zabawowych. W Anglii i we Francji instrument ten używany był w celach rozrywkowych, cieszył się sporym zainteresowaniem zwłaszcza w środowisku arystokratycznym. Pierwsza wzmianka odnosząca się do cymbałów w Anglii pojawiła się w wierszu The Squyr of Lowe Degre, napisanym w 1400 roku.

W dobie renesansu zainteresowanie cymbałami zaczęło stopniowo spadać. Ich ostry ton od dawna ściągał na nie krytykę muzyków. Niemiecki uczony Sebastain Virdung (w 1536 roku) tak wyraża się o cymbałach: instrument nieszlachetny z powodu jego wielkiego łomotu. W jednym z galicyjskich czasopism głośny łoskot cymbałów, w przeciwieństwie subtelnego dźwięku skrzypiec, scharakteryzowano następującym wierszem: „na skrzypkach tiru-riru, na cymbałach bam-bam”. Wskutek „wulgarności” tonu cymbałów, były one lekceważone (zwłaszcza przez zachodnich muzyków).

Pod koniec XVIII wieku fascynacja arystokratów życiem chłopów, uczyniła cymbały na powrót modne wśród klas wyższych.

(źródło: N. Groce, The Hammered dulcimer In America, Waszyngton 1983, s.21)

Powody utraty prestiżu cymbałów w wiekach XVI i XVII nie są do końca jasne. Być może jedną z przyczyn było to, że cymbały towarzyszyły wędrownym przedstawieniom kukiełkowym teatrów jarmarcznych, i to skojarzenie cymbałów z niższymi warstwami społeczeństwa spowodowało spadek zainteresowania nimi wśród arystokracji.

W XVII wieku cymbały były bardzo powszechne w tawernach w Londynie, gdzie akompaniowały skrzypcom. Przyswoiła je także mieszczańska klasa średnia w Szwajcarii i w Niemczech. Pod grecko-łacińską nazwą cimbalom używał ich węgierski kler oraz studenci, a od 1600 roku rozpowszechniły się w Polsce i Rosji.


© Centrum Kultury Gminy Ełk z siedzibą w Stradunach 2012

Loga projektu